De politie weet niet hoe racistisch de politie is

Description

In Nederland sterven jaarlij ks zo’n acht mensen door politiegeweld. Onduidelij k is inhoeverre racisme daar een rol in speelt. Uit angst voor misbruik worden etnischegegevens niet geregistreerd, waardoor elke poging om racisme te onderzoekenonvolkomen is. Wat bedoeld was als bescherming, is zo een blinde vlek geworden.

'No justice, no peace, no racist police’, scandeerden zo’n vijftig antifa-activisten eindseptember bij de herdenking van de vijftienjarige Jerryson in Capelle aan denIJ ssel. Deze jongen van kleur kwam om het leven na een incident waarbij de politiehem verdacht van een fatbike-roof en hem met een vuurwapen signaleerde. In de ogen van de actievoerders was hij het nieuwste slachtoff er van racistischpolitiegeweld. Op TikTok verspreidde JusticeForJerryson zich als een lopendvuurtje, BIJ 1 merkte het incident aan als een voorbeeld van systemisch racisme.

Overpeinzingen en zorgen over racistisch politiegeweld gaan jaren terug. Bij eerdere overlij densgevallen van biculturele jongens door toedoen van de politie – zoals Mitch Henriquez (2016) en Sammy Baker (2020) – zwol soortgelijke kritiek aan. De hardnekkige overeenkomst tussen veel incidenten waarbij iemand vankleur om het leven komt, is dat ze de samenleving met dezelfde twijfel achterlaten:zou een witte Nederlander onder dezelfde omstandigheden hetzelfde lot hebbengetroffen?

Het antwoord is even onbevredigend als verontrustend. We weten het niet.

In tegenstelling tot veel andere landen die de etnische achtergrond van dodelijke slachtoffers wel registreren, heeft Nederland nauwelijks inzicht in de rol vanracisme of onbewuste vooroordelen bij dodelijk politiegeweld. Sinds 2016 kwamen78 mensen om het leven door optreden van de politie – niet alleen door kogels,vooral door fysiek geweld. Maar de Rijksrecherche, die elk dodelijk geweldsincidentonderzoekt of politieagenten zich mogelij k strafbaar hebben gedragen, registreertgeen etnische gegevens. Evenmin onderzoekt ze of personen met eenmigratieachtergrond anders worden behandeld dan autochtone Nederlanders tijdens politiegeweld.

‘In losse dossiers staat soms wel waar de ouders van een slachtoff er zij n geboren’,vertelt politiesocioloog aan de Vrije Universiteit Jaap Timmer. ‘Daar valt een migratieachtergrond te destilleren.’ Maar die informatie wordt niet systematisch verwerkt of in een centraal databestand geboekstaafd. Laat staan bestudeerd. Van de slachtoffers worden alleen het geslacht en leeftijd bij gehouden. En van alle jaren voor 2016 ontbreken zelfs die; hierdoor ontbreekt inzicht in de omvang en ontwikkeling van racisme tijdens politiegeweld door de jaren heen.

Oververtegenwoordiging
Er is echter wel wat informatie voorhanden. Uit gegevens van Controle Alt Delete – een burgerinitiatief tegen etnisch profileren en geweld van handhavers, dat politie-incidenten monitort via nieuws- en socialmediaberichten – blijkt dat 80 procent
van de door hen geïdentificeerde slachtoff ers een migratieachtergrond heeft. De organisatie wist de identiteit van 46 van de 78 dodelijke slachtoffers vanpolitiegeweld te achterhalen. ‘De oververtegenwoordiging van mensen met eenmigratieachtergrond bij dodelijk politiegeweld is een indicator voor institutioneelracisme’, zegt Jair Schalkwijk, onderzoeker aan de Erasmus Universiteit en betrokken bij Controle Alt Delete.

Een systematische analyse van de dossiers van de Rijksrecherche zou meer inzichtkunnen geven in mogelijk raciale patronen, zegt Gerbrig Klos van AmnestyInternational. Verschillen de gebruikte technieken tussen etnische groepen? Hoe snel, hoe vaak wordt er geschoten? ‘Zo’n grondige evaluatie zegt veel meer dan kaleaantallen’, zegt ze. ‘De strafrechtelijke lens van Rijksrecherche is te smal. Het is een betere manier om te meten in hoeverre er impliciet racisme is – of juist niet.’

‘De overheid kan wel gegevens over demigratieachtergrond van gevangenen verzamelen enpubliceren, maar niet over slachtoffers van dodelij kpolitiegeweld’

Hanneke Felten van kennisinstituut Movisie wij st op diepgewortelde reflexen, dieimpliciet racisme bij dodelij k politiegeweld kunnen veroorzaken: ‘Personen van kleur of moslims worden sneller als bedreigend ervaren. En in stressvolle situaties – waarin agenten vaak opereren – is het gemiddeld lastiger om zulke automatischereacties te onderdrukken. Het gaat tenslotte snel voorbij .’ Jaap Timmer zoekt de verklaring voor de vertegenwoordiging daarentegen vooral in sociaal-economische posities. ‘Mensen met een lage sociaaleconomische status komen vaker met depolitie in aanraking. Dat is al eeuwen zo’, zegt hij . ‘Die groep bestaat de laatste decennia in toenemende mate uit mensen met een migratieachtergrond.’

Wat de recherche ervan weerhoudt om onderzoek te doen naar vooroordelen bij politiegeweld?

In een schriftelijke reactie laat het Openbaar Ministerie, waaronder de Rijksrecherche valt, weten geen etnische of religieuze gegevens te registreren omwille van privacyredenen. Onlogisch, vindt Schalkwijk: ‘De overheid kan welgegevens over de migratieachtergrond van gevangenen verzamelen en publiceren, maar niet over slachtoff ers van dodelijk politiegeweld. Dat is een bewuste keuze.’

Ausweis
De keuze om etnische gegevens niet te registeren gaat verder terug; het huidigebeleid van het Openbaar Ministerie en Rijksrecherche vindt zijn oorsprong in de Tweede Wereldoorlog, meent Jaap Timmer. En de grote ironie is, dat maatregelen van de Rijksrecherche die nu het zicht op discriminatie vertroebelen, ooit genomen zijn om discriminatie te voorkomen.

Voor de Tweede Wereldoorlog werden persoonlijke en demografische gegevens veel nauwkeuriger vastgelegd. Dat maakte het voor de Duitse bezetter eenvoudig om Joden op te sporen. Mede daardoor is het percentage vermoorde Joden in geenenkel West-Europees land zo hoog als in Nederland. ‘Religie was destijds een belangrijk onderdeel van gemeentelijke administraties, vanwege onze sterk multi-religieuze samenleving’, vertelt Timmer.

De oorlog werd het zaadje voor de traditie waarin de overheidsinstellingen terughoudend rapporteren over gevoelige demografische gegevens. ‘Zo duurde het ook lang voordat het dragen van een legitimatiebewijs verplicht werd. Dat werd gezien als een Ausweis.’

In het Verenigd Koninkrijk, Canada en de Verenigde Staten wordt daarentegen precies bij gehouden wie er sterft door politiegeweld. Niet alleen nationaliteit, maar ook andere kenmerken worden als relevant aangemerkt: huidskleur, afkomst, ras –het allemaal netjes in de statistieken.

Nederlandse sociaal-wetenschappelijke instituten – bij voorbeeld het CBS en SCP – hebben een iets vrij ere opvatting en registreren wél migratieachtergrond. Maar de vraag is of dat de beste maatstaf is voor de politie om racisme te onderzoeken. Infeite bieden raciale kenmerken een betere indicator: mensen met dezelfde herkomst kunnen er immers heel verschillend uitzien. ‘Het zegt uiteindelijk meer over hoe iemand er uitziet en wordt waargenomen door de politie’, zegt Klos. ‘Voorgoed begrip moet je naar veel meer kijken dan iemands paspoort of geboorteland.’