Zijn selfie onthulde de nepbom. Reconstructie: Urenlange gijzeling in Apple Store

Press/Media: Expert Comment

Description

Het Parool, 26 februari 2022 zaterdag

WOUTER LAUMANS PAUL VUGTS

De gijzeling dinsdag in de Apple Store aan het Leidseplein was aanleiding voor een ongekende operatie van politie en hulpdiensten in de Amsterdamse binnenstad. Een reconstructie, met antwoorden op prangende vragen.

De slotscène dinsdagavond brandt op ieders netvlies. Rond half elf rende de 44-jarige Bulgaarse gijzelaar onverwachts weg uit de Apple Store, toen hij het water moest pakken dat een robot voor de deur had gezet. De Amsterdams-Syrische gijzelnemer Abdel Rahman Akkad (27) zette de achtervolging in, en werd hard aangereden door een gepantserde bolide van de Dienst Speciale Interventies (DSI).

Groene laserstralen dansten rond zijn lichaam dat roerloos op het Leidseplein lag, terwijl twee robots onderzochten of zijn bomvest inderdaad explosief was.

Een oorlogstafereel midden op het uitgaansplein, voor het Hirschgebouw waar vier andere slachtoffers van de gijzeling al vijf uur in doodsangst in een kast van de Apple Store zaten - en waar zo'n 65 andere slachtoffers pas na uren waren geëvacueerd van de bovenverdiepingen.

Wat was Amsterdam hier overkomen, en welke gigantische operatie van politie en leger had hier, uiteindelijk, alléén geleid tot de dood van de dader?

Pistool op het hoofd

Het begint allemaal rond 17.30 uur, als Akkad in legeruniform en met een pistoolmitrailleur en een handvuurwapen de winkel binnenkomt. Hij draagt een dik vest met schijnbare explosieven, verbonden met draadjes.

Minuten later schiet hij zeker vier keer op de eerste politiewagens die op de overvalmelding afkomen. Even later schiet hij binnen in de winkel zeker vier keer op de dikke ruiten, waar de kogels niet doorheen komen.

Hij neemt de Bulgaarse klant in een greep en zet hem het pistool op zijn hoofd - wat duidelijk is te zien op foto's en filmpjes van getuigen buiten, die zich al snel over sociale media verspreiden.

Ondertussen komt een ongekende operatie van politie en leger op gang, onder aanvoering van de DSI - het elitekorps van in totaal, landelijk, ongeveer 600 manschappen uit 'blauw en groen': politie én leger, die de 'best of both worlds' op een unieke manier verenigen. De leden zijn gerecruteerd uit het Korps Mariniers, de Koninklijke Landmacht, de Koninklijke Marechaussee en de arrestatieteams van de politie.

De DSI heeft drie hoofddoelstellingen. De volledige integratie van politie en leger, beheersing van dreiging met minimaal geweld en 'het reactieconcept' waardoor sinds 2015 permanent eenheden op straat zijn die onmiddellijk kunnen aanrijden.

Minuten na de schoten op de politie komen de eerste DSI-eenheden aanstuiven bij het Leidseplein. Het zijn onder meer leden van het Rapid Reaction Team (leden van een arrestatieteam) en de Quick Reaction Force (de 'afdeling interventie', een bijzondere bijstandseenheid die ook scherpschutters levert).

De interventieteams blijven arriveren, voornamelijk in gepantserde voertuigen, tot wel honderd leden.

Hun hoofddoel is alle aanwezigen te redden, allereerst door de posities van reguliere agenten over te nemen die inmiddels een 'binnenring' om de onheilsplek vormen en zo 'de situatie statisch maken': niemand kan meer in of uit de straal van zo'n 50 tot 100 meter rond de elektronicazaak.

De grote 'dienderdichtheid' in Amsterdam (1 agent op 150 inwoners, vier keer zo veel als in rustigere regio's) maakt dat extra snel heel veel politiemensen zijn op te roepen.Ondertussen vormt zich in de commandokamer in het hoofdbureau van de Amsterdamse politie de Staf Grootschalig en Bijzonder Optreden (SGBO). De kern bestaat uit de top van de DSI, de algemeen commandant van de Amsterdamse politie en de 'driehoek' van locoburgemeester Rutger Groot Wassink, hoofdcommissaris van politie Frank Paauw en hoofdofficier van justitie René de Beukelaer. Zij sturen de operatie aan.

Via de hoofdofficier worden scenario's en noodplannen voorgelegd aan een procureur-generaal in Den Haag en de minister van Justitie en Veiligheid.

In een mum van tijd is ook een team van onderhandelaars ter plaatse, zowel van de DSI als van de Amsterdamse politie. Zij spelen een cruciale rol. Omdat hij zelf de politie belt, hebben ze al snel contact met gijzelnemer Akkad. Deskundigen vermoeden dat ze ook snel lijnen hebben met slachtoffers in het pand: de vier in de kast, de pakweg 65 op de bovenverdiepingen en mogelijk naasten van hen. In hun onderhandelingen proberen ze de gijzelnemer te bedaren én zoveel mogelijk informatie te verzamelen, die specialisten duiden en natrekken.

Strafblad

Na ruim een uur weet de staf wie de gijzelnemer is: Amsterdammer Abdel Rahman Akkad. Hij heeft een strafblad voor wapenbezit en belaging van een pas 16-jarige ex, is door psychisch malheur bekend bij Amsterdamse zorginstanties en heeft een Syrische vader.

Is hij een geharde crimineel of een wanhopig dwaallicht? Speelt een terroristisch motief? Geen van de scenario's stelt gerust en uiteindelijk zal het optreden in grote lijnen hetzelfde moeten zijn: ferm maar zo voorzichtig mogelijk.

Het ligt voor de hand dat de commandokamer de beelden doorkrijgt van de bewakingscamera's van de Apple Store, die goed zicht geven op de situatie binnen. In de lucht cirkelen helikopters en een drone.

Akkad komt tegenover de onderhandelaars met een wonderlijke eis. Hij wil 200 miljoen in cryptovaluta en een vrijgeleide. Die vordering is onmogelijk in te willigen. De onderhandelaars doen er alles aan in te schatten met wat voor figuur ze hier van doen hebben.

Het evacueren van slachtoffers heeft topprioriteit. Dat moet heimelijk, want anders kan een nieuwe dynamiek ontstaan, terwijl alles juist is gericht op het stabiliseren van de situatie.

Sociale media

Het komt heel slecht uit dat bijvoorbeeld vanaf de bovenverdiepingen, door glazen delen van het dak, foto's worden gemaakt én verspreid via sociale media. Wat als Akkad die ziet? Vooral ook zogeheten 'juice channels' delen online ongefilterd volop beelden en informatie. De politie roept alle media op terughoudend te zijn.

Zowel vanwege het explosiegevaar als vanwege het streven naar zoveel mogelijk rust, worden behalve passanten ook journalisten achter een extreem ruime afzetting gedirigeerd.

Wonderlijk in dit verband is de melding die de brandweer om 19.59 uur zelf online zet over assistentie aan de politie op de tweede etage van 'Apple Benelux Leidseplein'.

Vanaf 19.01 stuurt Akkad via WhatsApp berichten en foto's naar stadszender AT5. Als hij zijn zin niet krijgt, heeft 'het systeem' de dood van zijn gijzelaar op het geweten.

De selfie die hij van zichzelf en zijn gijzelaar meestuurt, is interessant. Op de 'bom' aan zijn vest staat 'DW96-exercitie' - zo is te lezen na inzoomen. Het is een oefenexplosief. "Dat kan niet ontploffen," zegt explosievenexpert Ad van Riel. "Het is inert materiaal dat defensie gebruikt om mensen te leren omgaan met echte explosieve ladingen. Je moet het zien als klei met een wikkel eromheen." Het spul moet zijn gestolen van defensie, denkt hij.

Dat het een nepbom lijkt, stelt echter niet gerust. Ondertussen is nog onduidelijk wat in Akkads tassen zit. De leiders van de operatie blijven uitgaan van explosiegevaar. De gijzelnemer vermoeien is een belangrijke strategie.

Na uren lukt het de DSI ongezien de tientallen medewerkers op de eerste, tweede en derde etage van het Hirschgebouw te evacueren. Zij krijgen het klemmende verzoek geen berichten online te zetten.

Ondertussen zijn de DSI en tal van andere diensten - van Koninklijke Marechaussee via GGD tot brandweer - op volle oorlogssterkte. De hulpdiensten hebben aan het plein een geïmproviseerde commandokamer voor wat vroeger hun 'motorkapoverleg' werd genoemd, zodat ze snel kunnen schakelen.

Langs de afzetlinten zijn behalve een stoet gepantserde auto's ook een ladderwagen en de imposante Bearcat gepasseerd ('Ballistic Engineered Armored Response Counter Attack Truck'): een pantservoertuig dat zowat tegen alles is bestand.

Verschillende robotvoertuigen kunnen van afstand naar het pand worden gestuurd.

Al met al staat een indrukwekkend leger op en rond het Leidseplein, maar het blijft uitdrukkelijk de bedoeling daarvan alleen het hoognodige in te zetten.

Topcriminoloog in ruste Cyrille Fijnaut stond aan de basis van de huidige DSI. De leiding draagt een embleem dat is geïnspireerd op een beeld uit zijn ruime boekencollectie. Een uil zit op een wetboek, met op de achtergrond prominent een zwaard. Fijnaut: "Het drukt uit dat juist een eenheid als de DSI, die over zoveel geweldsmiddelen beschikt om het recht te handhaven, dit altijd met wijsheid moet doen."

Rond 22.00 uur vraagt Akkad de onderhandelaars om water. Een half uurtje later stuurt de DSI een robotvoertuigje met flesjes.

Dan gaat het snel.

Akkad en zijn gijzelaar klungelen bij de deur, en ineens sprint de Bulgaar het plein op, richting het gedeelte waar normaal de terrassen staan. Akkad rent hem achterna. De bestuurder van een middelzwaar gepantserde SUV van de DSI rijdt Akkad hard aan.

De gijzelaar is veilig.

Akkad ligt roerloos op de grond terwijl leden van interventieteams vanuit hoge posities hun MCX-aanvalsgeweren op hem gericht houden - blijkens de groene laserstralen. (De precisiewapens met kijkers van scherpschutters geven dergelijk licht niet.)

Akkad overlijdt een dag later in het ziekenhuis.

'Onvermijdelijk en proportioneel'

Op sociale media rept hier en daar iemand van excessief politiegeweld, maar er is geen deskundige die het zo ziet. Het aanrijden van de dader was voor de omgeving veel minder gevaarlijk dan bijvoorbeeld schieten, en gaf nog enige kans hem in leven te houden - zodat hij kon worden berecht.

Een ingewijde: "Het ziet er vreselijk heftig uit, het is echt een ultimum remedium en iedereen vindt het erg dat hij is overleden, maar niet ingrijpen was domweg geen optie. Dit middel was onvermijdelijk en proportioneel." Een deskundige spreekt van 'actie-intelligentie': slim handelen in een noodsituatie waarvoor geen procedure is.

De Rijksrecherche onderzoekt zoals altijd de rechtmatigheid van het geweld, maar de bestuurder die Akkad aanreed, geldt vooralsnog als getuige en niet als verdachte. Hij krijgt specialistische nazorg, onder meer van de psycholoog van de DSI.

'GEÏMPROVISEERD GEWELD'

Politiewetenschapper Jaap Timmer doet al zo'n 30 jaar onderzoek naar het werk van arrestatieteams en bijzondere bijstandseenheden.

"Al met al vind ik het aanrijden van de verdachte een mooie oplossing van een verrekte lastig probleem," zegt Timmer. "Het is een poging de gijzelnemer fysiek te scheiden van de gijzelaar - en hem handelingsonbekwaam te maken bovendien. Schieten op een bewegend doel is extreem moeilijk en gevaarlijk."

De kans dat de verdachte zou overleven, was nu groter dan wanneer geschoten was. "Het is less lethal geweld: als je geluk hebt, minder dodelijk. Schieten is ook voor de omgeving veel gevaarlijker. Kogels kunnen ricocheren (afketsen) met gevaar voor derden, óók bij precisievuur. In het slechtste geval dood je de gijzelaar. Als mensen spreken van excessief politieoptreden, zeg ik: nee. Dit was geïmproviseerd geweld dat kan passen in het noodplan." Timmer benadrukt het belang van onderhandelaars. "Die zijn goud waard. Je hebt precisiewapens, maar zij zijn precisiepraters. Het is een cruciaal specialisme om de gijzelnemer rustig te krijgen en in-formatie op te halen. Die mannen en vrouwen in een team doen - bij wijze van spreken - gewoon in spijkerbroek, fantastisch werk."

Is Akkad een geharde crimineel of een wanhopig dwaallicht?

Speelt een terroristisch motief? Geen van de scenario's stelt gerust

Period26 Feb 2022

Media coverage

2

Media coverage