Anti-autocratisch wetgeven. Over autocratisch legalisme en de rol van de wetgever.

Processen van autocratisering in gevestigde democratieën komen steeds vaker voor. Deze processen gaan doorgaans niet gepaard met gewelddadige machtsovernames, maar voltrekken zich juist langzaam, door technische veranderingen te bewerkstelligen van binnenuit het systeem. In de literatuur wordt dit ‘autocratisch legalisme’ genoemd: autocratische leiders gebruiken het recht om, beetje bij beetje, macht te verschuiven naar, en te consolideren bij, de uitvoerende macht, en checks and balances te verminderen. Dergelijke wijzigingen worden, hoewel niet altijd rechtmatig, doorgevoerd met behulp van het recht. Ze worden gebaseerd op nieuwe interpretaties van bestaand recht, en/of vastgelegd in nieuwe wetgeving. Door gebruik te maken van het recht, wordt (een zekere mate van) legitimiteit behouden, en wordt het moeilijker om te herkennen dat er sprake is van autocratisering. In de literatuur wordt beschreven hoe dergelijke processen van autocratisch legalisme soms verrassend eenvoudig kunnen gebeuren, omdat gebruik wordt gemaakt van structurele kwetsbaarheden in constitutionele systemen. Het is daarom van belang dat we deze processen op tijd herkennen.

Ook Nederland ontsnapt niet aan autocratische tendensen. Volgens het V-Dem Instituut nadert Nederland de status van ‘confirmed autocrizer’. In deze bijdrage analyseer ik potentiële kwetsbaarheden bij de totstandkoming van Nederlandse wetgeving. Is ons constitutionele systeem op dat punt robuust genoeg om voldoende weerstand te kunnen bieden tegen vormen van autocratisch legalisme? Ik laat aan de hand van recente voorbeelden bij de totstandkoming van wetgeving op het gebied van migratierecht zien dat het ontbreken van voldoende verankering van het primaat van de wetgever en van consultatieverplichtingen kwetsbare plekken zijn, waardoor machtsverschuivingen vrij ongemerkt kunnen plaatsvinden.